Studiebot antwoord

Stel een vraag ›
 
Vraag gesteld door: gebruiker989 - 1 maand geleden

Maak een analyse over

Onderwijs bereidt jongeren voor op het functioneren in de maatschappij. Dat heet
tegenwoordig burgerschapsvorming. Voor het onderwijs is dit geen nieuwe taak. Onderwijs
heeft altijd een bijdrage geleverd aan de maatschappelijke voorbereiding van jongeren.
Onderwijs is altijd opvoeding: de leerling leert hoe hij zich dient te gedragen in de
maatschappij. Of positiever geformuleerd, hoe hij kan deelnemen aan de maatschappij, of
nog mooier, hoe hij een bijdrage kan leveren aan de maatschappij.
In de onderwijssociologie en ook in het onderwijsbeleid worden drie functies van het
onderwijs onderscheiden: persoonlijke ontplooiing, voorbereiding op arbeid en
voorbereiding op de maatschappij. Deze functies zijn analytisch te onderscheiden, maar in
de praktijk is er vaak sprake van overlap.
Burgerschapsvorming en onderwijs
Verbreding en verdieping van het begrip burgerschap
Met de begrippen burger en burgerlijk is iets merkwaardigs aan de hand. Nog niet zo
lang geleden stonden ze voor alles waar je niet bij wilde horen. Nu wordt de moderne
identiteit van mensen juist uitgedrukt in burgerschap.
Het begrip burger heeft zich de laatste decennia zowel verbreed als verdiept. De
verbreding zit in het overstijgen van de landsgrenzen. Burgerschap is niet meer alleen
verbonden met de nationale staat, maar ook met regionale of supranationale verbanden:
Europees burgerschap, wereldburgerschap.
De verdieping van het begrip burger houdt in dat er naast politiek burgerschap nu ook
sprake is van sociaal en cultureel burgerschap. Hoe gaan we met elkaar om en wat
hebben we gemeenschappelijk? Deze omgangsvormen en ons cultureel kapitaal behoren
nu bij het burgerschap, bij het in de samenleving staan.
Met name deze verdieping van het begrip impliceert dat burgerschap steeds dieper
ingrijpt in het persoonlijke leven van mensen. Ontwikkeling van burgerschap en van
persoonlijke identiteit raken op die manier meer en meer met elkaar verweven. Het is
opvallend dat de overheid zo sterk aanstuurt op burgerschapsvorming, in een tijd
waarin marktwerking en eigen verantwoordelijkheid de boventoon voeren. In het
denken van de overheid over burgerschap lijkt de geest van de maakbare samenleving
nog volop aanwezig. De idee is dat de burger kan worden gevormd.
2
Overheidsbeleid en ruimte voor scholen
De overheid bevordert burgerschapsvorming. Voor de duidelijkheid, de overheid is in
onze democratie niets anders dan de uitdrukking van wat de samenleving wil. De
overheid in democratische landen is voorzichtig in het nastreven van een bepaald type
burgerschap. Zeker in het onderwijs, en met name in Nederland, is de overheid
terughoudend in het gedetailleerd voorschrijven van de inhoud van
burgerschapsvorming. Door de verzuiling van het Nederlands onderwijs hebben scholen
op terreinen die de identiteit van de school raken, relatief veel ruimte om een eigen
invulling te geven aan burgerschapsvorming.
De Nederlandse overheid benoemt wel centrale begrippen als actieve participatie en
sociale integratie, stimuleert activiteiten als de maatschappelijke stage en vraagt
aandacht voor de Nederlandse traditie in de canon van het geschiedenisonderwijs en
voor de culturele en levensbeschouwelijke diversiteit in Nederland. Maar de overheid
legt niet alles gedetailleerd vast, zij geeft scholen enige ruimte, en daagt ze uit vanuit
hun eigen pedagogische visie burgerschapsvorming aan te bieden (zie ook Peschar,
Hooghoff, Dijkstra & Ten Dam, 2010).
Verschillende pedagogische doelen
Scholen kunnen verschillende pedagogische doelen hebben. In onderzoek hebben wij
leraren, leerlingen en ouders gevraagd welke pedagogische doelen ze belangrijk vinden.
Er blijken drie clusters van pedagogische doelen te zijn: discipline, autonomie en sociale
betrokkenheid (Leenders, Veugelers & De Kat, 2008a; 2008b).
Discipline heeft bijvoorbeeld te maken met luisteren en je goed gedragen. Het
zijn doelen die vooral benadrukt worden in wat wordt genoemd character
education (Lickona, 1991): het bevorderen van goed gedrag, waarbij goed staat
voor aangepast. Maar ook in socialisatie-onderzoek zoals van de socioloog
Durkheim (1923) komt disciplinering als taak van het onderwijs naar voren. Het
onderwijs leert je hoe je je dient te gedragen.
Autonomie gaat over pedagogische doelen als voor jezelf opkomen en een eigen
mening formuleren. Het zijn doelen die centraal staan in de morele ontwikkeling
van Kohlberg (Power, Higgins & Kohlberg, 1989), maar ook in de sociologie van
Giddens (1989) met de nadruk op agency. Autonomie kan worden gezien als het
loskomen uit de aanpassing, als het beleven van vrijheid en daar invulling aan
geven. In de westerse wereld en in de moderniteit wordt de autonomie-
ontwikkeling van mensen zeer belangrijk geacht.
Het derde cluster, sociale betrokkenheid, drukt een breed spectrum van sociale
doelen uit: sociaal-psychologische empathie, het meer instrumentele
samenleven, politieke en veranderingsgezinde solidariteit en het bestrijden van
ongelijkheid. Onder het sociale spectrum vallen bijvoorbeeld de
rechtvaardigheidsbenadering van Rawls en Kohlberg, het begrip care (zorg) van
Noddings (2002) en empowerment van de Braziliaanse pedagoog Freire (1985).
De sociale betrokkenheid kan sterk verschillen in politieke orintatie.
De drie clusters disciplinering, autonomie en sociale betrokkenheid vinden we terug
in zowel kwantitatief als kwalitatief onderzoek, en zowel bij leraren, leerlingen als
ouders.
3
Typen burgerschap
Verder analyserend komen we tot drie typen burgerschap, die verschillende orintaties
uitdrukken. Het eerste type is aanpassingsgericht burgerschap. Dit type scoort hoog op
discipline en sociale betrokkenheid. Sociaal betrokken niet in politieke zin, maar in
betrokkenheid bij elkaar. Op autonomie scoort het aanpassingsgericht type niet zo hoog.
Het tweede type, individualiserend burgerschap, scoort hoog op autonomie, ook redelijk
hoog op discipline, maar relatief laag op sociale betrokkenheid. Dit type is sterk op de
eigen persoonlijke ontwikkeling en vrijheid gericht. Het derde type, kritisch-
democratisch burgerschap, scoort hoog op sociale betrokkenheid, maar ook op
autonomie. Op discipline scoort dit cluster laag. Wij noemen dit type kritisch-
democratisch vanwege zijn gerichtheid op het sociale en op de samenleving, maar wel
vanuit een kritische betrokkenheid die ruimte laat voor autonomie.
In een onderzoek onder Nederlandse leraren in het voortgezet onderwijs, met een
representatieve steekproef, konden we concluderen dat 53% van de leraren een
kritisch-democratisch burgerschap nastreeft, 29% een individualiserend en 18% een
aanpassingsgericht type. In het algemeen vormend onderwijs zien we wat meer steun
voor het individualiserende type en in het beroepsvoorbereidende onderwijs voor het
aanpassingsgerichte type.
Typen burgerschap en burgerschapsvorming
Deze drie typen burgerschap corresponderen elk met een eigen invulling van
burgerschapsvorming:
Aanpassing: veel overdracht van waarden en aandacht voor normen.
Individualiserend: veel aandacht voor ontwikkeling zelfstandigheid en voor
kritisch leren denken.
Kritisch-democratisch: aandacht voor leren samenleven en diversiteit, en
aandacht voor actieve kritische participatie in dialoog.
Uiteraard zijn zowel de typen burgerschap als de corresponderende invullingen van
burgerschapsvorming ideaaltypische constructies en zien we in de praktijk vele
mengvormen. Maar deze typen laten goed zien dat burgerschap geen kwestie is van
slecht of goed burgerschap, maar van welke invulling eraan wordt gegeven. Het laat ook
zien dat scholen keuzes kunnen maken in hun praktijk van burgerschapsvorming.
Doelen, praktijken en ervaringen van burgerschapsvorming
Tot nu toe spraken we over de doelen die leraren willen nastreven. Lukt dat in de
praktijk? Minder dan ze zouden willen, vinden ze zelf. Dat geldt met name voor de
doelen disciplinering, autonomie en sociale betrokkenheid. Opvallend is dat leraren,
maar ook ouders, aangeven dat de disciplinering in het onderwijs nog relatief veel
aandacht krijgt en ook redelijk goed van de grond komt. Veel lastiger te realiseren is een
goede autonomie-ontwikkeling, waarbij een leerling echt verantwoordelijkheid neemt
voor het eigen handelen en alternatieven op een weloverwogen manier afweegt. De
sociale orintatie, en vooral de attitude daarin, krijgt in de praktijk veel minder aandacht
en is ook moeilijker te realiseren.
Je zou kunnen stellen dat in het traditionele onderwijs het disciplinaire veel aandacht
krijgt. In modernere varianten van onderwijs en bij meer kindgerichte pedagogische
visies staat het individu meer centraal. Deze individuele ontwikkeling wordt ook nog
4
eens op een specifieke wijze versterkt door de competitie en selectie in het onderwijs.
Het sociale lijkt minder verweven te zijn in het onderwijs.
Gewenste burgerschapsvorming: een sterkere sociale orintatie
Een democratische samenleving vraagt om aanpassing, autonomie-ontwikkeling en
sociale betrokkenheid, en dat in een goede balans (Veugelers, 2007). In het
internationale politieke discours over burgerschapsvorming zien we vooral veel
aandacht voor aanpassing, in de zin van goed en actief sociaal gedrag. Maar soms ook
voor de meer positieve kant van sociaal gedrag, het gericht zijn op anderen, de
samenleving, de publieke zaak, de democratie. In het internationale (westerse)
wetenschappelijke discours krijgt juist deze sociale betrokkenheid veel aandacht (zie
bijv. Parker, 2004; Westheimer & Kahne 2004). Opvallend is de positie van autonomie-
ontwikkeling. In het westerse denken is deze blijkbaar zo sterk verweven, dat zij geen
speciale aandacht krijgt bij pleidooien voor burgerschapsvorming. Autonomie krijgt wel
aandacht wanneer gepleit wordt voor sterke persoonlijkheden die zich weerbaar
kunnen opstellen tegen dogmatische bewegingen (Arendt, 2003; Nussbaum, 1997). Ook
wordt er gepleit voor een goede samenhang tussen autonomie en sociale betrokkenheid
(Aloni, 2002; Veugelers, 2011). In Aziatische publicaties over burgerschapsvorming
(Kennedy, Lee & Grossman, 2010) wordt juist gevraagd om binnen de traditionele
sociale orintatie meer aandacht te geven aan autonomie-ontwikkeling.
We constateerden dat met name de sociale orintatie, het ontwikkelen van sociale
betrokkenheid, meer aandacht zou mogen krijgen in het onderwijs. In het Nederlandse
burgerschapsbeleid zien we naast veel aandacht voor aanpassing, goed gedrag en
meedoen in de samenleving, ook aandacht voor sociale betrokkenheid.
En wel op vier gebieden:
de maatschappelijke stage
het verbinden van verschillende sociale en culturele groepen
de school als oefenplaats voor burgerschap
het bevorderen van democratie.
De maatschappelijke stage
In de Nederlandse samenleving, met haar relatief sterke civil society, is
vrijwilligerswerk erg belangrijk. De overheid wil leerlingen kennis laten maken met
vrijwilligerswerk en tracht een positieve houding ten aanzien van vrijwilligerswerk te
ontwikkelen. Zij introduceerde daartoe de maatschappelijke stage, waarin leerlingen uit
het voortgezet onderwijs meewerken in de samenleving. In dat kader zijn vele mooie
initiatieven ontwikkeld, zoals bijdragen aan de ontwikkeling van de buurt en goede
doelenacties en het helpen van ouderen bij het gebruik van hun mobiele telefoon en
computer. In deze omgekeerde pedagogiek onderwijzen jongeren ouderen.
Aanvankelijk moesten alle leerlingen tijdens hun voortgezet onderwijs 60 uur aan
maatschappelijke stage besteden. Dit werd teruggebracht tot 30 uur en inmiddels is de
verplichting van de stage in het voortgezet onderwijs vervallen. De scholen kregen extra
fondsen voor de organisatie ervan, deze gelden zijn nu wegbezuinigd. Toch gaan veel
scholen ermee door. Ze hebben goede ervaringen met de maatschappelijke stages en
hechten aan het leveren van een bijdrage leveren aan de civil society.
5
Westheimer en Kahne (2004) deden onderzoek naar de Amerikaanse variant van de
maatschappelijke stage, service-learning. Zij constateerden dat de meeste projecten
vooral gericht waren op louter meewerken. Sommige projecten probeerden leerlingen
ook bij te brengen hoe ze dergelijke vrijwilligersactiviteiten kunnen organiseren. Slechts
een enkel project was gericht op de maatschappelijke problemen, de politieke duiding
van die problemen en het zoeken naar alternatieven. Westheimer en Kahne pleiten voor
deze derde, meer op social justice georienteerde vorm van maatschappelijke stages. In
Nederland laat onderzoek naar maatschappelijke stages een vergelijkbaar beeld zien
(Veugelers & Schuitema, 2012).
Het verbinden van verschillende sociale en culturele groepen
De Nederlandse samenleving is niet al te groot en lijkt van buitenaf gezien vrij
homogeen. Maar er zijn grote levensbeschouwelijke, sociale en culturele verschillen. Het
Sociaal en Cultureel Planbureau wijst regelmatig op het naast elkaar leven van
verschillende groepen en waarschuwt voor een tweedeling, of nog grotere
versplintering van de samenleving. Het leren je te verbinden met andere sociale en
culturele groepen is dan ook een belangrijk onderdeel van burgerschapsvorming. Het
sluit aan bij het werk van de Amerikaanse socioloog Putnam (2000). Putnam stelt dat
iedere persoon een vorm van binding (bonding) nodig heeft, het gevoel bij een groep te
horen. Dit is een normaal psychologisch mechanisme van verbondenheid met je naasten
en je vrienden. Een samenleving heeft echter ook bridging nodig: dat mensen zich
verbinden met andere groepen. Dat ze andere groepen kennen, ermee kunnen
samenwerken en weten te waarderen. Dit verbinden is cruciaal voor een moderne
democratische samenleving, het kan bijdragen aan sociale cohesie en aan het
verminderen van uitsluiting en radicalisering.
In het beleid voor burgerschapsvorming neemt dit verbinden een belangrijke plaats in.
De overheid heeft scholen met een sociaal of cultureel eenzijdige leerlingenpopulatie
opgeroepen activiteiten te organiseren met andere scholen en andere groepen. De
intentie is mooi, maar veel scholen wijzen erop dat de overheid deze sociale en culturele
segregatie mede heeft vormgegeven. Denk aan de vrijheid van schoolkeuze, het bestaan
van bijzonder onderwijs de sterke scheiding van schooltypen in het voortgezet
onderwijs. Als verbinding zo belangrijk voor burgerschapsvorming is, dan zou de
overheid het bevorderen van openbaar onderwijs en - in voortgezet onderwijs - brede
scholengemeenschappen met meerdere schooltypen juist krachtig moeten stimuleren.
De waardering blijft er natuurlijk voor scholen die proberen hun leerlingen kennis te
laten maken met andere groepen leerlingen. Wij deden zelf onderzoek naar een
samenwerking tussen een Amsterdamse school met veel immigranten en een school op
het platteland. Leerlingen waren vooral verrast door de vele overeenkomsten die ze
hadden (Schuitema & Veugelers, 2011). Leeman (2006) wijst er terecht op dat
verschillen niet moeten worden overdreven en dat men op zoek moet naar wat Parker
(2004) noemt commmunalities in difference. Zoeken naar overeenkomsten en
verbindingen is wat anders dan integratie. Integratie is een statisch begrip. Zelfs
wanneer een cultuur dominant blijft, is samenleven een dynamisch proces waarin
identiteiten voortdurend veranderen.
De school als oefenplaats voor burgerschap
In navolging van John Dewey (1923) wordt vaak gesteld, bijvoorbeeld door De Winter,
dat de school kan functioneren als oefenplaats voor burgerschapsvorming. De
6
traditionele school is een oefenplaats voor aangepast burgerschap. De school kan als een
levendige gemeenschap leerlingen ondersteunen in hun actieve en betrokken
participatie. Deze gedachte om leerlingen via de schoolorganisatie en de schoolcultuur
op te voeden tot kritische en democratische burgers, komen we tegen in verschillende
tradities. Bijvoorbeeld bij de just community schools van Kohlberg (Power, Higgins &
Kohlberg, 1989), de democratic schools van Apple en Beane (1995), maar ook bij
Freinetscholen en bij Kees Boeke in zijn Kindergemeenschap.
Veelal betreft de actieve participatie van leerlingen vooral de organisatie van de school
en de schoolcultuur, maar actieve participatie is ook mogelijk in het curriculum.
Leerlingen kunnen meedenken en -beslissen over wat en hoe wordt geleerd (Bron &
Veugelers, 2014). Leerlingen kunnen ook allerlei taken vervullen in school, zoals helpen
in de kantine of de reproruimte of als mentor jonge leerlingen begeleiden. Het
veranderen van een passieve naar een actieve participatie van leerlingen vergt wel tijd.
Leerlingen moeten gaan inzien dat ze in hun onderwijs niet alleen maar consumeren,
maar samen een wereld creren.
In het denken over schoolcultuur en schoolorganisatie wordt vaak geredeneerd vanuit
homogenisering: n beleid, gezamenlijke afspraken, een duidelijk profiel, etc. Een
schoolorganisatie is echter een levendige gemeenschap, met verschillende visies,
gedragingen en identiteiten. Natuurlijk moet er iets verbindend zijn, maar als we
leerlingen willen leren om te gaan met verschillen en deze verschillen positief te
waarderen, dan moeten we deze verschillen niet camoufleren. Sterker nog, we moeten
in school juist verschillen organiseren om leerlingen te leren omgaan met verschillen.
In interviews geven leerlingen vaak aan dat zij het leuk en zelfs leerzaam vinden als
leraren verschillen.
Het bevorderen van democratie
Wetenschappers pleiten al lang voor het centraal stellen van het begrip democratie bij
burgerschapsvorming. Ook SLO zet in haar handreiking burgerschap democratie neer
als centraal concept van burgerschapsvorming, naast participatie en identiteit (Bron,
Veugelers & Van Vliet, 2009). Recent pleitte ook de Onderwijsraad voor meer aandacht
voor democratie bij burgerschapsvorming. Democratie kan verschillend worden
ingevuld, bijvoorbeeld van thin tot strong (Barber, 2003; De Groot, 2013), of op
formele participatie of als instrument voor grotere gelijkheid en sociale
rechtvaardigheid (Freire, 1985; Westheimer & Kahne, 2004). Democratie wordt vaak,
ook wederom in navolging van Dewey (1923), gezien als way of life, als levensstijl. Dit
wil zeggen dat je erop gericht bent om er samen, op een geweldloze wijze, uit te komen.
Dat er ruimte is voor vrije meningsuiting en zorg om minderheden. Dit zijn elementen
van democratie die zowel in het politieke als in het sociaal-culturele domein van
burgerschap relevant zijn.
Kennis van politieke structuren, politieke partijen en standpunten over politieke
kwesties zijn belangrijke inhouden van burgerschapsvorming. Democratische
vaardigheden als stemmen en je mening geven zijn relevant. Democratie omvat ook het
streven naar overeenstemming: politiek bedrijven is geven en nemen. Maar ook het
onderkennen van verschillen waar men als samenleving verder mee moet leven. Mouffe
(2005) pleit voor een dergelijk agonistic pluralism
Als belangrijk element van democratische vaardigheden wordt debatteren gezien.
Lagerhuis spelen is zeer populair in het Nederlands onderwijs. Het wordt gezien als een
belangrijk middel bij burgerschapsvorming. Toch kunnen er vraagtekens worden gezet
bij debateren. Het versterkt het competitie-element en het verder uitdragen van je eigen
7
mening (Nollet, 2013). Bij het didactiseren van debatteren mag reflectie niet ontbreken.
Debatteren is, in tegenstelling tot een dialoog, niet gericht op het samen zoeken, op basis
van argumenten, naar een beter antwoord. Burgerschapsvorming heeft juist reflectieve,
dialogische en democratische leerprocessen nodig (Veugelers, 2011).
Voorbij projecten en het cognitieve
Tot slot willen wij nog twee onderwerpen belichten. Ten eerste: met alle nadruk die we
tot nu toe hebben gelegd op speciale activiteiten lijken we de schoolvakken uit het oog te
verliezen. Ten tweede, leren wordt vaak vooral als cognitief proces gezien, maar bij
vorming zijn attitudes wezenlijk.
De rol van schoolvakken, waarden en verschillende perspectieven
Bij morele ontwikkeling en bij burgerschapsvorming is het belangrijk dat jongeren leren
een onderwerp vanuit verschillende perspectieven te onderzoeken, onderliggende
waarden te benoemen en een eigen mening te formuleren en onderbouwen. Dergelijke
cognitieve vaardigheden kunnen worden ontwikkeld in bovengenoemde projecten,
maar ook in de normale lessen, in de schoolvakken. Wij denken dan niet alleen aan
maatschappijleer, geschiedenis en levensbeschouwing, maar ook aan aardrijkskunde,
economie, taalonderwijs (met name cultuur), exacte vakken als biologie en
natuurkunde, beeldende vakken en lichamelijke opvoeding. Bij lichamelijke opvoeding
(gymnastiek) kunnen kwaliteiten als opkomen voor jezelf, op elkaar gericht zijn en je
aanpassen aan regels en normen uitstekend worden geoefend. De vormende werking
van de schoolvakken en de bijdrage aan burgerschapsvorming wordt nog onvoldoende
geproblematiseerd en onderzocht. Scholen, leerplaninstituten en vakdidactici zouden
hier nog veel meer voorbeeldmateriaal voor kunnen ontwikkelen.
Attitudevorming en psychologische effecten
Bij burgerschapsvorming is kennis belangrijk en zijn vaardigheden essentieel. Maar
attitudes zijn het meest relevant. Zij bepalen voor een groot deel de meningen en het
gedrag van burgers. Het ontwikkelen en benvloeden van attitudes is niet eenvoudig, en
verloopt zeker niet lineair. Het is bovendien een heel persoonlijk proces van
betekenisverlening.
Attitudes mogen in het onderwijs dan het meest relevant zijn, zeker bij
burgerschapsvorming, ze worden opvallend genoeg het minst getoetst. Het beoordelen
van waarden, attitudes en gedrag vindt formeel niet plaats in het onderwijs. Wel wordt
niet-schools gedrag van leerlingen veroordeeld en heeft dit vaak grote consequenties
voor deelname aan het onderwijs. Toch is deze paradox complexer. Terughoudendheid
in het beoordelen van waarden en attitudes is een groot goed vanuit een open, binnen
democratische grenzen plaatsvindende dialoog tussen mensen. Met brede kennis en
vanuit meerdere perspectieven, en met hoog ontwikkelde burgerschapscompetenties
kunnen leerlingen eigen attitudes ontwikkelen.
De school kan daarbij bepaalde orintaties nastreven, maar dient vanuit een
democratisch oogpunt ruimte te laten voor een eigen persoonlijke articulatie van
waarden en attitudes.
Sterk verbonden met attitudes zijn enkele andere psychologische fenomenen. In
onderzoek naar burgerschapsvorming wordt een onderscheid gemaakt tussen interne
8
en externe efficacy (Haste, 2004; De Groot, 2013). Interne efficacy bij burgerschap is
het oordeel dat de persoon heeft over het vermogen om zelf te participeren en invloed
uit te oefenen. Externe efficacy wil zeggen hoe de persoon denkt over de mogelijkheden
die de samenleving biedt om te kunnen participeren en invloed uit te oefenen.
Vergelijkbare psychologische mechanismen spelen een rol bij het waarderen van
anderen en het willen verbinden. Sterke emoties kunnen daarbij in het geding zijn.
Ervaringen en vooral de duiding ervan spelen hierin een grote rol.
Burgerschapsvorming is meer dan kennisoverdracht en het ontwikkelen van
vaardigheden. Juist het vormende element is betekenisvol voor de persoon en de
samenleving. Hier ligt een belangrijke taak voor het onderwijs. Het feit dat de overheid
het onderwijs steeds weer een grote rol toewijst bij vorming onderstreept het
maatschappelijke belang van onderwijs, ook bij vorming van toekomstige burgers.
Literatuur
Aloni, N. (2002). Enhancing humanity. Dordrecht: Kluwer.
Arendt, H. (2003). Verantwoordelijkheid en oordeel. Rotterdam: Lemniscaat.
Apple, M.A., & Beane, J.A. (Eds.) (1995). Democratic schools. Alexandria: ASCD.
Barber, B. (2003). Strong democracy. Berkeley: University of California Press.
Bron, J. & Veugelers, W. (2014). Kunnen leerlingen in het VO een rol spelen in het bepalen
van hun leerplan? Pedagogiek, 34, 1, 25-41.
Bron, J., Veugelers, W., & Vliet, E. van (2009). Leerplanverkenning actief burgerschap.
Enschede: SLO.
Dewey, J. (1923). Democracy and education. New York: Macmillan.
Durkheim, E. (1923/1971). Moral education. New York: Free Press.
Freire, P. (1985). The politics of education. Culture, power and liberation. South Hadley,
MA: Bergin
& Garvey Publishers.
Giddens, A. (1990). The consequences of modernity. Cambridge: Polity.
Groot, de I. (2013), Adolescants democratic engagement. Universiteit voor Humanistiek:
Academisch proefschrift.
Haste, H. (2004). Constructing the citizen. Political Psychology, 25(3), 413-440.
Kennedy, K., Lee, W.O., & Grossman, D. L. (Eds.). (2010). Citizenship pedagogies in Asia
and the Pacific. Dordrecht: Springer.
Leeman. Y. (2006). Teaching in ethic diverse schools: teachers professionalism. European
Journal of Teacher Education, 29(3), 341-356.
Leenders, H., Veugelers, W., & Kat, E. de (2008a). Teachers views on citizenship in
secondary education in the Netherlands. Cambridge Journal of Education, 38(2), 155-170.
Leenders, H,, Veugelers, W., & Kat, E. de (2008b). Moral education and citizenship
education at preuniversity schools. In F.K. Oser & W. Veugelers (Eds.). Getting involved.
Global citizenship development and sources of moral values (57-74). Rotterdam/Taipeh:
SensePublishers.
Lickona, T. (1991). Educating for Character. New York: Bantam books.
Mouffe, C. (2005). On the political. London: Routledge.
Noddings, N. (2002). Educating moral people. New York: Teachers College Press.
Nollet, F. (2013). Strijd door debat. Utrecht: Universiteit voor Humanistiek.
Nussbaum, M.C. (1997). Cultivating humanity. Cambridge: Harvard University Press.
Parker, W. (2004). Teaching democracy. New York: Teachers College Press.
9
Power, F.C., Higgins, A., & Kohlberg, L. (1989). Lawrence Kohlbergs approach to moral
education.
Peschar, J., Hooghoff, H., Dijkstra, A.B., & Dam, G. ten, (red.) (2010). Scholen voor
burgerschap. Antwerpen: Garant.
Putnam, R.D. (2000). Bowling alone. New York: Simon and Schuster.
Schuitema, J., & Veugelers, W. (2011). Multicultural contacts in Education. Educational
Studies, 37(1), 101-114.
Veugelers, W. (2007). Creating critical-democratic citizenship education: empowering
humanity and democracy in Dutch education. Compare, 37(1), 105-119.
Veugelers, W. (2011). Education and humanism (Ed.). Rotterdam/Taipeh: SensePublishers.
Veugelers, W. & Schuitema, J. (2012). Actieve participatie van leerlingen in les, school en
samenleving. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam.
Westheimer, J., & Kahne, J. (2004). What kind of citizen? The politics of education of
democracy. American Educational Research Journal, 41(2), 237-269.
Wiel Veugelers is hoogleraar educatie aan de Universiteit voor Humanistiek, bijzonder
hoogleraar vanuit het Centrum voor Humanistische Vorming en universitair docent aan
de Universiteit van Amsterdam.
. De analyse moet geschreven zijn op het niveau van de Universiteit.

Antwoord gegenereerd door AI Antwoord rapporteren

Stel een studievraag en wij proberen hem zo goed mogelijk te beantwoorden.

Stel een vraag
 
Inloggen via e-mail
Nieuw wachtwoord aanvragen
Registreren via e-mail
Winkelwagen
  • loader

Actie: ontvang 10% korting bij aankoop van 3 of meer items! Actie: ontvang 10% korting bij aankoop van 3 of meer items!

Actie: ontvang 10% korting bij aankoop van 3 of meer items!

loader

Ontvang gratis €2,50 bij je eerste upload

Help andere studenten door je eigen samenvattingen te uploaden op Knoowy. Upload ten minste één document en krijg gratis € 2,50 tegoed.

Upload je eerst document