Studiebot antwoord

Vraag gesteld door: Sietsewarmerdam - 1 jaar geleden

Maak een oefenexamen van de volgende tekst: Evelien Kleizen
Samenvatting PABO toelatingstoets
geschiedenis
Samenvattingen, aantekeningen en oefenvragen van studenten
kopen en verkopen of schakel de hulp in van tutoren die je
ondersteunen met je studie.
Gedownload door: Sietsewarmerdam - [email protected]
Dit document is auteursrechtelijk beschermd, het verspreiden van dit document is strafbaar.
1 Tijd van jagers en boeren
Prehistorie: 3000 v.chr.
Prehistorie: Tijd waarin geen geschreven bronnen voorkomen.
Migraties uit Afrika
De mens komt uit Oost-Afrika (5 tot 4 miljoen jaar geleden)
1. Homo erectus (recht oplopende mens)
a. 1,5 miljoenjaar geleden verlieten zij Afrika.
2. De Neanderthaler (Europa)
3. Homo Sapiens (denkende mens)
a. Zij konden zich sneller aanpassen, andere soorten stierven uit.
b. 35.000 jaar geleden verschenen ze in Europa.
Mensen trokken verder voor nieuwe voedselgebieden. Eerst naar het Midden-Oosten,
vanuit daar naar de rest. De leefwijze werd sterk benvloed door het klimaat.
De nomadische samenleving van jagers-verzamelaars
Jagen en verzamelen is voor mensen de oudste vorm van bestaan.
Nomadisch bestaan: Rondtrekken op zoek naar voedsel. (In het Amazonegebied leven nog
mensen volgens nomadisch bestaan)
Rendierjagers
IJstijd: 10.000 jaar v.chr. in Noord-Europa.
Toendraklimaat (gebied zonder bomen met mos, gras en struiken) heerste in West-Europa.
Hier leefden Rendierjagers.
Grootharige dieren als mammoeten en wolharige neushoorns waren hier uitgestorven.
Hulpmiddelen rendierjagers: Vuur (warm worden, slecht verteerbaar voedsel eetbaar
maken, roofdieren op afstand houden), gereedschappen (bijlen, schrapers, boren, messen
en naalden), vuursteen ook voor speren en pijlen, botten en hout.
Jagers en vissers
Rond 7000 v.chr. hoefden jagers in West-Europa niet meer te vertrekken door een warmer
klimaat, er was volop voedsel te vinden.
Men gebruikte jacht boomstamkanos met peddel en visfuiken om te vissen.
De overgang van jagen en verzamelen naar landbouw
Door waarschijnlijk overbejaging, werden mensen gedwongen om op een andere manier aan
voedsel te komen.
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
De Vruchtbare Halvemaan
- 1e boeren leefden 10.000 jaar v.chr. in het Midden-Oosten (grensgebied Turkije, Irak
en Syri).
- Natuurlijke graanvelden
Men ontdekte dat je akkers zelf met graan kon inzaaien.
De grond werd niet meer vruchtbaar door erosie.
Dieren werden in gevangenschap opgefokt. Ze gingen letten op tamheid van dieren.
Door de wilde dieren en afval kwamen ziekten als het griepvirus, pokken en Q-koorts over
naar mensen.
Landbouw verspreidde zich (Agrarische Revolutie).
Men bleef wonen bij zijn akker in een boerderij of nederzetting. Er kwam veel voedsel, niet
iedereen hoefde zich met landbouw bezig te houden, er kwamen specialisaties als
pottenbakker.
Uitvindingen:
- Spinnen en weven van wol
- Gebruik metalen als koper, brons en later ijzer
- Trekdieren als runderen, ezels en paarden
- Vruchtbaar houden van de grond door bemesting en ploegen
Verschillen tussen jager-verzamelaars en landbouwsamenleving
Jagers hadden meestal weinig bezittingen, daarom zijn er weinig archeologische sporen van
hem teruggevonden in tegenstelling tot de boeren.
De eerste boeren in ons gebied
1e landbouwcultuur:
Bandkeramiekcultuur
- 5300 v. Chr.
- Versiering in de vorm van een band op het aardewerk
- Teruggevonden in grafkuilen
- Zuid-Limburg, lssgrond (kleiachtige grond)
- Grote boerderijen van wel 30 meter lang.
- Akkers op gekapte bossen
2e landbouwcultuur:
Trechterbekercultuur
- 3500-2700 v.Chr.
- Trechtervormige potten, bekers en schalen
- Overledenen kregen potten, sieraden en wapens mee in hun hunebed
Hunebed:
- Prehistorische monumenten in Nederland
- Gebruikt als grafkelders
- Gebouwd van grote zwerfstenen uit de IJstijd
- Bouw: Rollers op een ondergrond van balken of sleden, trekkracht van ossen
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
- Positie brengen: aarden dam, houten palen en kleinere stenen.
- Geheel bedekt met een heuvel.
Steen, brons en ijzer
Steen is de langste tijd het belangrijkst geweest (Steentijd), later werd dat brons en ijzer.
Rond 4000 v.Chr. werd vuursteen door mijnbouw opgegraven in het Krijtland van Zuid-
Limburg.
Vuursteen werd tot op honderden km afstand verhandeld.
Voorwerpen werden later van puur koper gemaakt. Echter was dit te zacht en buigzaam.
Door koper te mengen met tin ontstond er het brons in 2100 v.Chr. Voorwerpen werden
gegoten in gietmallen:
- Sieraden
- Bijlen
- Speerpunten
Vanaf 700 v.Chr. werd ijzer gebruikt. Het was op veel plaatsen te vinden. Echter moest het
hoge temperaturen bereiken om te smelten.
Religieuze uitingen: grottekeningen, beeldjes en grafgiften
Er zijn geen schriftelijke bronnen, we weten niet wat men dacht. Er wordt toch aangenomen
dat men religieuze opvattingen had door:
- Grottekeningen van dieren (wisenten, bizons), herten en paarden) en handafdrukken
in Frankrijk en Spanje van ruim 30.000 jaar geleden.
Wellicht hoopten jagers hierdoor hun goden gunstig te stemmen.
- Beeldje Mannetje van Willemstad. Houten beeldje van 15 cm werd gevonden tussen
de wortels van een boom.
Wellicht geofferd bij een heilige boom.
- Grafgiften in Hunebedden.
Wellicht voor het hiernamaals, reis naar het dodenrijk.
Bronnen
De kennis over de prehistorie is vooral gebaseerd op archeologische vondsten
(bodemvondsten) het bodemarchief.
Opgravingen worden alleen gedaan als de grond dreigt te verdwijnen.
Oudheid is te meten door:
- De grondlaag
- C14-methode: gehalte radioactieve koolstof.
- Jaarringen hout
Palen in de grond zeggen iets over de huizen.
Vuurplaatsen en afvalhopen zeggen iets over voedingsgewoonten.
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
In het veen is veel bewaard gebleven. Bijv: meisje van Yde (Drenthe).
Culturele antropologie: Manier van denken verschilt waarschijnlijk niet veel als nu.
2 Tijd van Grieken en Romeinen
Oudheid: 3000 v.Chr.-500 na Chr.
De eerste beschavingen: het ontstaan van stadstaten
Stadstaten in het Midden-Oosten
3000-600 v.Chr.
Boeren woonden samen dichtbij rivieren als de Eufraat, Tigris (Irak en Syrie) en de Nijl
(Egypte). Ze waren afhankelijk van irrigatie (zelf kanaaltjes maken).
Om de oogst te laten lukken moesten de goden goed gestemd worden, daarom werden er
tempels gebouwd.
Vruchtbare grond moest verdedigd worden of juist veroverd. Hiervoor kwamen er
gewapende soldaten. Als je grond won kreeg je ook slaven.
Dit moest georganiseerd worden door ambtenaren en bestuurders, die weer geleid werden
door een koning. Zo ontstonden stadstaten of beschavingen.
Belasting moest betaald worden over de verbouwde producten en vee om iedereen van
eten te kunnen voorzien.
Door dit bij te houden ontstonden de eerste geschreven tekstjes (kleitablet plaatje schaap).
Ook ontstonden er de eerste wetten.
Egypte was een erg succesvol rijk door veroveringen dat door Faraos werd geleid.
Griekse stadstaten
800-300 v.Chr.
Griekse stadstaten:
- Athene
o Democratie ontwikkeld, vrije mannen hadden recht op bestuur.
o Filosofie ontwikkeld: Socrates, Plato en Aristoteles ontwikkelde ideen voor
een ideaal bestuur.
- Sparta
- Thebe
Griekse geleerden probeerden wetenschappelijke verklaringen te geven
(natuurwetenschappen). Ook werd het verleden en hun omgeving beschreven
(geschiedschrijving en geografie)
Het Romeinse rijk
200 v.Chr.-400 na Chr.
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
De stadstaat Rome is door enkele nederzettingen in 750 v. Chr. ontstaan en groeide door
veroveringen uit tot een groot Romeins rijk. Rond 270 v.Chr. was heel Itali veroverd. Het
hele Middellandse Zeegebied werd tot 1 rijk samengevoegd.
Rond 50 v.Chr. kwamen ze terecht in het huidige Belgi en Nederland.
Er werd veel Griekse cultuur overgenomen zoals:
- Religie
- Wetenschap
- Bouwstijlen
Nederland lag op de grens van het rijk. De Rijn, de Donau, de Sahara, de oceaan en de
gebergten Kaukasus vormden natuurlijke grenzen.
Op andere plekken bouwden de Romeinen muren, zoals in Engeland, Schotland en het
gebied tussen de Rijn en Donau.
Het leger werd bestuurd door: Julius Caesar, zijn opvolger Caesar Augustus (27 v.Chr.-14 na
Chr.) werd de eerste keizer.
Pax Romana: de Romeinse vrede, kwam door Caesar Augustus. Een periode van stabiliteit en
welvaart. Duurde tot 250 na Chr.
In alle veroverde gebieden golden dezelfde wetten, waar rechtbanken toezicht op hielden.
Het leger zorgde voor rust en veiligheid.
Er werden wegen aangelegd om belasting makkelijker te kunnen innen.
Latijn werd gebruikt als gemeenschappelijke taal tussen de verschillende volkeren. De
Romeinse munt werd ook in het hele rijk gebruikt.
Al deze Romeinse gewoonten in het hele rijk noem je: Romanisatie.
De Romeinen gebruikten veel slaven voor het verrichten van arbeid. Slaven vormden van
de totale bevolking.
De Romeinen zelf waren knappe bouwmeesters. Ze bouwden steden met straten, badhuizen
(thermen), theaters, bruggen, waterleidingen en riolering. Bouwwerken werden vaak met
boogconstructies gebouwd, stevig en materiaal besparend. De stad werd in een
schaakbordpatroon aangelegd. Hoofdstraten kruisten elkaar op het forum (marktplein) met
tempels en een basilica (gemeenschapsruimte).
Om de stad werd een stadsmuur met torens, poorten en een gracht gebouwd. Met buiten
de stad vaak een badhuis, theater of amfitheater (arena met gladiatoren gevechten - Rome,
het Colosseum).
In 295 na Chr. werd het Romeinse rijk opgedeeld in:
- West-Romeins rijk, Rome als hoofdstad
- Oost-Romeins rijk, Byzantium als hoofdstad, later Constantinopel.
Een paar jaar na de splitsing hield het West-Romeinse rijk op met bestaan.
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
In 402 na Chr. trokken de West-Romeinse legers zich terug van de grenzen om Rome te
beschermen. Vervolgens trokken Germaanse volken het rijk binnen.
In 476 na Chr. werden West-Romeinse keizer afgezet en hield het rijk op met bestaan.
Het Oost-Romeinse rijk bestond nog 1000 jaar en eindigde in 1453 toen Constantinopel door
het Osmaanse/Turkse rijk verwerd veroverd. Het werd toen Istanbul.
De ondergang van het West-Romeinse rijk
Ondergang door:
- Problemen opvolging keizers
o Keizers werden vaak gewelddadig gedood
o Vaak slechte bestuurders
- Grote volksverhuizing
o 250 na Chr.
o Klimaatverandering, meer warmte
o Nomadische Hunnenvolk uit Midden-Azi
o De Franken moesten helpen verdedigen tegen het Germaanse volk
- Economische crisis
o Door toenemende belastingen om het leger te versterken
Aan de rand van het Romeinse rijk
50 v.Chr.-400 na Chr.
De Grieks-Romeinse cultuur uit het Middellandse Zeegebied verschilde sterk van het
inheemse Germaanse cultuur. Aan de grens gebieden (Nederland) was de invloed van de
cultuur niet zo groot als bijv. in Spanje en Frankrijk. Na het verdwijnen van het Romeinse
bestuurssysteem verdwenen bruggen en wegen, omdat ze niet meer werden onderhouden.
Hierdoor zijn in Nederland weinig sporen achter gebleven, ook omdat door de rivieren met
wisselende loop, sporen werden uitgewist.
Bewaking van de grens
Langs de (natuurlijke rivier) grenzen werden wachttorens en forten gebouwd (de Limes).
Deze forten werden met elkaar verbonden door een weg, zodat bewaking zich snel kon
verplaatsen.
Het meest noordelijke fort lag aan het IJ (huidige Velsen NH). Deze werd gebruikt om het rijk
in noordelijke richting uit te breiden.
Op een hoogte langs de Waal werd een grote legerplaats gebouwd met nederzetting, een
markt en arena, Noviomagus (Nijmegen). Met 6.000 man. De legerplaats was omgeven door
een diepe gracht en een stenen muur met torens. 2 hoofdwegen kwamen in het midden van
het fort bij elkaar. In het fort stonden barakken (gebouwen).
Romeinse soldaat
Soldaten werden opgeleid en kregen een uitrusting zoals een hemd van ijzeren ringen, een
ijzeren of bronzen helm, een nekbeschermer, en schild, een werpspeer, een zwaard en een
dolk.
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
Ze werden getraind om in gesloten formaties op te trekken. Hiermee heeft het Romeinse
leger veel overwonnen.
Oud-soldaten kregen na 25 jaar pension en een stuk grond in het grensgebied.
Bataafse hulpsoldaten
In het huidige Nederland en een groot deel van Noord-Europa woonden de Germanen.
Verschillende Germaanse stammen:
- Friezen
- Bataven
o Geromaniseerde Germaanse stam (namen veel Romeinse gewoonten over)
o Veel hulpsoldaten voor Romeinen
o Grens tussen Engeland en Schotland zijn beschreven plankjes gevonden van
Bataven.
o Julius Civilis (leider Bataven) is een voorbeeld van Romanisatie. Julius van
Julius Caesar. Civilis=burger.
- Kananefaten
De Romeinen maakten gebruik van ze als hulpsoldaten.
Tegelijkertijd zagen ze hen ook als vijanden. 69 na Chr. kwamen de Bataven samen met
andere Germaanse stammen in opstand tegen de Romeinen. De Romeinen wisten dit te
bedwingen.
Het leven in het grensgebied
Grote rivieren werden gebuikt voor handel. Grote schepen zijn in Woerden ZH opgegraven.
Aan de monding van de Schelde ontstond een havenplaats. Kooplui bezochten hier een
tempel die gewijd was aan godin Nehalennia. Ze plaatsen hier altaarstenen als ze uit
Brittannia (Engeland) waren teruggekeerd.
In Forum Hadriani (Voorburg ZH), Ulpia Noviomagus (Nijmegen) en Heerlen ontstonden
nederzettingen met stenen gebouwen, markten en tempels. In Heerlen ook een groot
badhuis dat werd verwarmd door vloerverwarming. Dit leidde tot veel handel, waardoor
veel Romeinse voorwerpen ook in het noorden terecht kwamen zoals:
- Glas
- Aardewerk
- Munten
Religie bij Grieken, Romeinen en Germanen
De Grieken:
Geloofden in goden (polythesme) die samen op de berg Olympus verbleven.
- Zeus oppergod (ter ere van, Olympische Spelen)
- Aphrodite liefde
- Ares oorlog
- Poseidon zeen
De Romeinen:
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
Geloofden in goden (polythesme). Dit werd sterk benvloed door de Grieken. Ze
veranderden wel de namen.
- Jupiter (i.p.v. Zeus)
- Venus (i.p.v. Aphrodite)
- Mars (i.p.v. Ares)
- Neptunus (i.p.v. Poseidon)
- Nehalennia (overgenomen van de Germanen)
Elke god had een eigen tempel in Rome.
Romeinse keizers werden na hun dood meestal vergoddelijkt.
Het Christendom en Jodendom werden niet geaccepteerd (monothesme).
Joden merkten dit na hun opstand tegen de Romeinse bezetting van Palestina: de Romeinen
vernielden in 70 na Chr. de Joodse tempel in Jeruzalem en verdreven alle Joden. Uiteindelijk
werd het Christendom alleen geaccepteerd.
De Germanen:
Geloofden in goden (polythesme).
- Wodan
- Donar
- Freya
- Nehalennia
Het Christendom:
Geloofden in 1 god, Jezus Christus (Monothesme).
Werd gekruisigd als doodstraf (dit werd vaak door de Romeinen gedaan).
Het Christendom was sterk gebaseerd op het Jodendom. Het oude Testament werd van de
Joodse Tenach overgenomen.
In 64 na Chr. werden christenen, door keizer Nero, ervan beschuldigd een stadsbrand te
hebben veroorzaakt. Toen keizer Constatijn de Grote (324-337) zich tot het Christendom
bekeerde en verschillende kerken liet bouwen, veranderde de situatie. In 394 bepaalde
keizer Theodosius dat het Christendom de staatsgodsdienst was.
In het grensgebied langs de Rijn had het Christendom nog weinig invloed en geloofden ze
nog wel in de Germaanse goden.
Rome werd een middelpunt van het Christendom, doordat de paus zich daar had gevestigd
als hoogste priester (pontifex maximus) van de kerk. Hij nam deze functie van de keizer over.
Bij de bouw van de eerste kerken werd de Romaanse bouwkunst gebruikt.
Bronnen
- Einde prehistorie
o Door geschreven teksten op papier (papyrus), houten plankjes en op
gedenkstenen in Latijn. (Nu ons alfabet)
- Julius Caesar schreef een boek
o De Bello Galico, de Gallische oorlog over zijn veldtocht in West-Europa.
- Schrijver Tacitus schreef boeken
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
o Over Germaanse stammen in het grensgebied.
- Romeinen maakten eerste wegenkaarten van Europa.
- Romeinen maakten een kalender, nieuwjaar in Maart.
- Pompe werd in 79 na Chr. bedolven met as door een vulkaanuitbarsting.
- Romeinse cijfers:
o I = 1, II = 2, V =5, X = 10, XX = 20
o L = 50, C = 100, CC = 200, D = 500, M = 1000
o Bij laag voor hoog = aftrekken
o Bij hoog voor laag = optellen
3 Tijd van monniken en ridders
Vroege middeleeuwen: 500-1000
Leven van het land
Door de komst van Germaanse volken verdwenen de handel, het muntstelsel en de steden.
De economie was weer sterk afhankelijk van landbouw.
Landheren en horigen
Men leefde in een onrustige tijd, waarin veel werd gevochten. Er was geen centraal bestuur
meer.
Plaatselijke machthebbers zorgden voor bescherming van de boeren. Zij mochten vluchten
in het versterkte huis (Vroonhoeven), deze werden omringd door een houten
verdedigingsmuur en een gracht. In ruil voor:
- Een deel oogst
- Herendiensten
o Brandhout leveren
o Het land van de heer bewerken
Dit noemden ze het Hofstelsel.
Boeren kwamen zo in een positie terecht die leek op slavernij. Deze boeren werden Horigen
genoemd.
In het Westen en Noorden hadden ze weinig grip op deze boeren, doordat het land
regelmatig onder water stond. Boeren leefden op zelfgemaakte heuvels (Terpen).
De maatschappij was verdeeld in standen die al werd bepaald bij je geboorte.
- Geestelijkheid
- Adel
o Hoge functies beschikbaar zoals bisschop.
- Vrije boeren
o Lage functies beschikbaar zoals priester.
Het leenstelsel
Er was geen geld om mensen voor hun diensten te laten betalen. Het Frankische rijk bedacht
het leenstelsel.
De koning (leenheer) gaf aan leenmannen stukken land in leen. In ruil hiervoor moesten ze
adviezen geven en militaire diensten verrichten.
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
Na de dood was de bedoeling dat de koning dit stuk land weer terug kreeg. Echter werd het
als eigendom gezien en gingen ze zich als onafhankelijke vorsten gedragen. Stukken grond
werden vaak ook weer opgedeeld in achterlenen.
Dorestad
Rond 650 ontstond aan de Rijn een nieuwe handelsplaats, Dorestad (nu Wijk bij Duurstede).
De stad lag in de lengte langs de Rijn, maar dreef verder af doordat de Rijn zich verplaatste.
Dorestad was een belangrijke internationale haven.
Volgens geschreven bronnen verdween Dorestad door rooftochten van Noormannen.
Karel de Grote
In Nederland leefden Germaanse stammen. In het Noorden de Saksen, in het kustgebied de
Friezen en in het zuiden de Franken. Zij stichtten in 500 een nieuw rijk: Frankische rijk.
In 800 werd Karel de Grote door de christelijke paus tot keizer gekroond. Er bestond weer
een efficint bestuur met belastingen. Er was nog geen muntsysteem. Belastingen waren in
natura. Karel trok langs paltsen of paleizen om belasting te innen.
Karel stimuleerde onderwijs aan kinderen van edelen.
In 843 werd het Frankische rijk onder 3 kleinzonen van Karel verdeeld:
1. West-Frankische rijk (later Frankrijk)
2. Midden-Frankische rijk
3. Oost-Frankische rijk
Vanaf 925 ging het Nederlandse gebied deel uitmaken van het Duitse rijk.
Het Duitse rijk was 1 legpuzzel door het leenstelsel.
Keizers wilden dat bisschoppen een centrale rol gingen spelen. Zij konden namelijk geen
wettelijk erkende kinderen krijgen. De paus eiste het recht tot benoeming van bisschoppen
op. De keizer verloor hiermee zijn middel om de gebieden te controleren.
Noormannen
Na de dood van Karel in 814 begon het verval van het Frankische rijk. Vikingen en
Noormannen begonnen rooftochten. Kloosters waren een belangrijk doelwit voor de niet-
Christelijke Noormannen.
Noormannen permanent gevestigd na plunderingen:
- Engeland
- Normandi
- IJsland
- Groenland
Ridders
Ruiters die dapper hadden gevochten werden aan het einde van dit tijdvak geslagen tot
ridder (ridderschap). Hierdoor ging je tot de adelstand behoren en kreeg je een eigen stelsel
van normen en waarden.
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
Tijdens toernooien gingen de ridders hun vechtlust demonstreren door elkaar van hun paard
te stoten.
Rond 1400 werden ze van top tot teen beschermd met een harnas. Hun schilden waren
beschilderd, zodat ze herkenbaar waren.
De verspreiding van twee religies
Het Christendom en de Islam verspreidden zich gelijktijdig in 2 verschillende rijken. Het
Frankische rijk en het Arabische rijk. Religie was voor eenheid in het rijk.
Het Christendom
Door de komst van de Germaanse volken verdween het Christendom uit geheel West-
Europa. Alleen in Ierland en afgelegen delen van Engeland bleef het bestaan.
In 695 kwam de Engelse monnik Willibrord als missionaris en bisschop naar Utrecht om het
Christendom te brengen.
Een andere missionaris, Bonifatius, werd in 754 door woedende Friezen gedood.
De Frankische koning Clovis had zelf in 500 voor het Christendom gekozen. Hij en zijn
opvolgers legde dwang op voor het Christendom. Deze evangelisatie werd een succes.
De Islam
De Arabische profeet Mohammed bekeerde in 622 de bewoners van Medina (Arabi) tot de
Islam. Vervolgens veroverden de Arabieren een groot gebied, waardoor het werd verspreid.
De Arabische taal verspreidde zich door de Koran.
Rond 750 was het rijk van Afghanistan tot Spanje Arabisch rijk.
Het rijk beleefde tussen 800-1200 een economische, wetenschappelijke en culturele bloei.
Kennis die van de Grieks-Romeinse cultuur was overgenomen werd verder ontwikkeld.
Uit India werd de wijze van rekenen met cijfers en het cijfer 0 overgenomen. Later werd dit
ook in Europa gebruikt.
Dit was een groot contrast met Europa, aangezien door het verval van het West-Romeinse
rijk veel kennis verloren was gegaan.
Het Arabische volk werd verdeeld in de:
- Kalifaten
- Emiraten
Karel de grote voerde oorlog met sommige delen van de Kalifaten.
Bronnen
- Domkerk in Aken
o Delen van de palts van Karel de Grote zijn hier bewaard gebleven.
- Paltsen, kloosters en kerken
o Gebouwd in Romaanse stijl.
- Manuscripten
o Handgeschreven boeken in Latijn
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
4 Tijd van steden en staten
Late Middeleeuwen: 1000-1500
Nederzettingen groeien uit tot steden
In deze tijd groeide het handelsverkeer snel, doordat de vorsten voor meer veiligheid
zorgden. Er ontstond een geldeconomie en een bevolkingsgroei.
Er waren nog weinig wegen, handel ging voornamelijk over water.
Belangrijke handelssteden: Belangrijke handelsgoederen:
- Antwerpen -Wol
- Gent -Graan
- Brugge -Wijn
-Hout
-Zout
Hanzesteden
De eerste handelssteden ontstonden tussen 1100-1200 langs de rivier de IJssel. Ze konden
samen hun belangen beschermen (verdedigen tegen zeerovers) door zich aan te sluiten bij
het Hanzeverbond:
- Zutphen
- Deventer
- Kampen
- Zwolle
Zij verhandelden goederen naar de Noord- en Oostzee en ook stroomopwaarts over de IJssel
en Rijn naar het Duitse achterland.
Duitse Hanzesteden:
- Lbeck
- Dantzig
- Riga
Een probleem van de Hanzesteden was dat ieder gebied zijn eigen munten sloeg, waardoor
de waarde verschilde.
Gebruik van grond
Door erosie van de grond, werd veel grond onbruikbaar. Bemesten was niet mogelijk, omdat
er te weinig mest beschikbaar was.
Daarom werd er het drieslagstelsel toegepast:
1. Deel met winterkoren
2. Deel met zomerkoren
3. Deel braakliggend
Dit werd met elkaar afgewisseld.
Een andere manier was het ontginnen van nog niet gebruikte gebieden. Vanaf 1100 werd
het Hollands-Utrechtse Veengebied beschikbaar voor akkerbouw. Sloten werden gegraven
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
om de grond te ontwateren, maar het droge veengrond ging inklinken, waardoor het juist
overstroomde.
Rond 1200 begonnen ze met het bouwen van dijken. Bij rivieren werden dammen gelegd, de
dammen lagen een stuk landinwaarts, waardoor per toeval havenkommen ontstonden. Zo
ontstonden de damsteden zoals Amsterdam, Rotterdam, Zaandam en Schiedam.
De veengrond bleef echter inklinken en werd ongeschikt voor akkerbouw.
Holland werd afhankelijk van de invoer van tarwe en rogge uit gebieden langs de Oostzee en
werd een belangrijke concurrent van de Hanzesteden.
De groeiende macht van de stad
De vorsten wilden hun eigen inkomsten vergroten door de economie van hun stad te
verbeteren. Hiervoor verleenden zij privileges (rechten). Het stadsrecht had meerdere
voordelen:
- Er mochten markten gehouden worden
- Er mocht een stadsmuur gebouwd worden
- Er mocht een schutterij worden opgericht om de stad te beschermen
De groeiende macht en rijkdom van de steden maakte van de burgers een machtige vierde
stand naast de 3 bestaande: geestelijkheid, adel en vrije boeren. Veel steden werden
machtiger dan de vorst van wie de grond was.
Het stadsbestuur was in handen van rijke burgers. Zij benoemden de burgemeesters en
schepenen. De schepenen spraken recht. De schout trad op als het hoofd van de politie.
Het stadsleven
Rond 1480 hadden de meeste steden een stadsmuur van steen en een gracht. Alleen via een
stadspoort kon je naar binnen.
Stadsmuren beperkten de uitbreid mogelijkheden. Er kwamen huizen dicht tegen elkaar met
meerdere verdiepingen van hout. Verschillende steden brandden geheel af. Later werden
huizen van steen gemaakt.
Hygine was zeer slecht. De gemiddelde levensverwachting was 40 jaar.
Huisvuil werd op straat of in de grachten gegooid, er was geen riolering.
Vooral de Pest (de Zwarte dood) was zeer gevreesd. Deze ziekte werd overgebracht door
vlooien en zwarte ratten. Mensen die besmet waren werden buiten de stad verpleegd in het
Buitengasthuis of Pesthuis.
Gilden: beroepsgroepen (bakkers, slagers, metselaars) georganiseerd in gilden. Onderlinge
afspraken werden gemaakt om concurrentie te beperken
De vakopleiding werd binnen het gilde geregeld volgens het opleidingssysteem:
1. Leerling
2. Gezel
3. Meester
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
Zelfstandige vorsten in een groot rijk
Een middeleeuwse vorst, Floris V graaf van Holland
Nederland bestond nog niet, het behoorde tot het Duitse rijk dat was opgedeeld in
verschillende staatjes (vorstendommen). In Nederland had je:
- Holland (graafschap)
- Vlaanderen (graafschap)
- Gerle (hertogdom)
- Brabant (hertogdom)
- Utrecht (bisdom)
o Voerde tussen 1000-1375 veel oorlog met Holland. Soldaten waren boeren
die op dat moment niet op het land hoefde te werken.
- Luik (bisdom)
De vorsten van deze staatjes voerden oorlog met elkaar. Toen de hertog van Bourgondi
bij meerde gebieden als vorst kwam, kwam er samenhang.
Het Duitse rijk had wel een keizer. Deze werd gekozen door de keurvorsten. Vervolgens
moest de paus de keizer in Rome kronen, daarom werd het Duitse rijk ook wel het
Heilige Roomse Rijk genoemd.
Graaf Floris V (de vijfde) 1252-1296 van Holland was een vorst in deze tijd. Zijn vader,
graaf Willem ll, was gekozen om keizer te worden. Hij sneuvelde tijdens een veldtocht
tegen de West-Friezen. Floris besloot West-Friesland te veroveren met een nieuwe
aanpak: omsingelen met 5 kastelen. Dit had succes. Het Muiderslot aan de Vecht is goed
bewaard gebleven. Floris kon zo de toegangsweg afsluiten voor Utrecht.
Floris V liet in 1280 in s-Gravenhage een paleis bouwen om zijn gebied vanuit hier te
besturen (De Ridderzaal). Dit wordt nu nog gebruikt als regeringscentrum.
Verder stimuleerde hij de aanleg van dijken en de groei van Hollandse steden door hen
stadsrecht te geven.
In 1296 werd hij het slachtoffer van een complot. De Engelse koning Edward l, de hertog
van Brabant en enkele leenmannen van Floris V wilde hem naar Engeland ontvoeren. Dit
mislukte en Floris V werd gedood.
Het Bourgondische rijk
De Bourgondirs waren belangrijke bestuurders voor Nederland, omdat ze de eenheid
van de gebieden (staatvorming) bevorderen.
De hertogen van het Franse hertogdom Bourgondi breidden zich tussen 1385-1477 uit.
Ze gebruikten middelen als:
- (Huwelijks) verdragen
- Verovering
- Chantage
Het doel was om een Bourgondisch rijk te stichtten van Frankrijk en het Duitse rijk.
Veel gebieden hoorden uiteindelijk bij dit rijk, maar waren ook nog steeds deel van het
Duitse rijk.
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
Hertog Filips van Bourgondi (de Goede) 1419-1467 kreeg het bestuur over de meeste
gebieden in de Lage Landen (later Nederland en Belgi).
Hij veranderde verschillende dingen:
- Invloed van de adel te verkleinen en zijn eigen te vergroten (centralisatiepolitiek).
- Hij ging in zijn gebieden ambtenaren benomen, die hem moesten vertegenwoordigen
(stadhouders). Ze waren dan wel van adel, maar werden niet opgevolgd door
familie. Ze bestuurden een gebied waar ze zelf geen land bezaten.
- Hij vergaderde regelmatig met de vertegenwoordigers (Staten-Generaal)
o Om hogere belastingen aan te vragen voor huursoldaten.
Nederland was niet blij met deze aanpassingen om een groot rijk te worden. Ze wilden
onafhankelijk blijven.
In 1477 trouwden Maria van Bourgondi met Maximiliaan van Habsburg. De gebieden
werden samengevoegd tot het Habsburgse rijk (Nederland, Belgi, Oostenrijk en delen
Midden-Europa).
De plaats van de kerk in de samenleving
Kerken waren een weerspiegeling van het geloof en de macht. Kerktorens waren al van veraf
te zien en werden gebruikt als uitkijkpost.
Elke dag een heiligendag
Kerken werden in deze tijd in een Gotische bouwstijl gebouwd (hoge spitse ramen).
De voornaamste kerk werd gewijd aan een beschermheilige van de stad:
- Sint Jan-kathedraal
- Sint Laurenskerk
- Sint Nicolaaskerk
- Sint Walburgiskerk
Het Christendom stond centraal en het jaar was ingedeeld aan de hand van christelijke
feestdagen.
- Sint Valentijn (Valentijnsdag)
- Sint Franciscus (Dierendag)
- Sint Maarten
- Sint Nicolaas
Kloosters speelden een minder belangrijke rol in bestuur, onderwijs en kust. Maar meer als
gasthuizen voor zieken.
Men wilde dat kinderen ook praktische vakken als rekenen en boekhouden leerden i.p.v.
godsdienst. Naast teksten in Latijn, verschenen er ook teksten in volkstaal.
De kruistochten 1095-1291
Doel: Verovering van het Heilige Land (Palestina) en vooral de stad Jeruzalem (al 300 jaar in
handen van Arabische moslims). Pelgrims uit Europa bezochten vaak het Heilige Graf.
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
De komst van de Seldjoeken (Turks volk) bracht problemen. Ze veroverde grote delen van
het Byzantijnse rijk (Oost-Romeinste rijk) en Arabische rijk.
Paus Urbanus ll riep een Heilige oorlog op met als doel het veroveren van het Heilige Land.
De deelnemers brachten op hun kleding rode kruisen aan en kregen van Urbanus de
verzekering in de hemel te komen. Velen hoopten ook land voor zichzelf te veroveren.
De kruisvaarders slaagden er in om bij de 1e kruistocht Jeruzalem te veroveren. 80 jaar later
werden ze weer verdreven. In totaal werden er 7 kruistochten georganiseerd om Jeruzalem
te veroveren. Dit lukte niet. Na 200 jaar waren de kruisvaarders geheel uit het land
verdreven.
Doordat de contacten tussen het Byzantijnse en Arabische rijk zo intensief waren, opende
dit ogen voor producten, technieken en uitvindingen. Samen met het handelscontacten van
Itali (Genua en Veneti) leidde dit tot de Renaissance (belangstelling voor verdwenen
Grieks-Romeinse cultuur).
Bronnen
- Kerken, stadhuizen, stadspoorten en woonhuizen uit de late middeleeuwen.
- Gotische bouwstijl.
- Kastelen als het Muiderslot, Slot Loevestein en kasteel Medemblik.
- Handgeschreven boeken (manuscripten) vooral in Latijn.
- 1100 Monnik schrijft met een pen de oudst bekende zin in het Nederlands Hebban
olla vogala nestas hagunan hinase hic anda thu, wat unbidan we nu? (waarschijnlijk
van een liefdesliedje).
- Schilderijen van de Vlaamse Jan van Eijck. (rijke burgers)
- Onderzoek beerputten. Deze lagen achter de stadswoningen en werden gebruikt als
wc en voor kapotte voorwerpen.
5 Tijd van ontdekkers en hervormers
Nieuwe geschiedenis: 1500-1600
De ontdekkers
In 1400 wist men nog weinig van de omringde wereld, in 1500 kwam daar verandering in.
Portugese zeevaarders hadden de zeeroute naar Zuid-Azi (Indi) ontdekt. En Columbus een
heel nieuw wereld deel (Amerika). Er ontstond wereldhandel.
De ontdekking van Indi (Zuid-Azi)
Belemmeringen voor ontdekkingsreizen waren:
- Oceanen, bergen en woestijnen.
- Omringende volken waar regelmatig tegen werd gevochten.
Er bestonden in Europa wereldkaarten die verzonnen waren. Toch kwamen er wel Aziatische
producten, zoals specerijen, naar Europa door tussenhandelaren via de Zijderoute
(handelsroutes door de woestijnen van Centraal Azi). Men wist dan niet de afkomst van
deze producten.
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
Marco Polo (koopman uit Veneti) schreef in 1298 een boek over zijn reis via de Zijderoute
naar China. Het boek was gebaseerd op feiten en fantasien. Het bood wel een kijk op het
grootste rijk in die tijd, China. Hier kende men al:
- De drukpers
- Papieren geld
- Het kompas
- Buskruit
Tussen 1415-1522 gingen de Portugezen op een systematische manier de wereld verkennen.
Ze hadden nieuwe scheepsbouwtechnieken ontwikkeld en maakten gebruik van het kompas.
De toenemende macht van de Byzantijnse en Arabische handelaren, hadden veroorzaakt dat
zij alleen Aziatische producten gingen verhandelen met Itali. Portugezen wilde deze handel
overnemen. Ze hadden 3 doelstellingen:
1. Het ontdekken van Indi.
a. Voor specerijen als peper, nootmuskaat, kaneel, kruidnagel.
2. Een christelijke bondgenoot vinden om tegen de islamitische Turken te strijden.
a. In Europa dacht men dat er ergens een groot christelijk rijk bestond met
priesterkoning Johannes (Paap Jan).
3. Het ontdekken van goudmijnen in Afrika.
a. Waar Guinees goud werd gevonden.
b. Was in handen van Arabische handelaren.
In 80 jaar tijd werd Afrika verder ontdekt. In 1498 bereikte Vasco da Gama
(ontdekkingsreiziger) als eerste Europeaan Indi.
Tussen 1519-1522 maakte een andere Portugees, Magelhaes, een reis om de wereld. Hij en
zijn bemanning overleefden de tocht niet. Scheurbuik was een belangrijke oorzaak, door
gebrek aan vitamine C.
De ontdekking van Amerika
Christoffel Columbus was een Italiaanse ontdekkingsreiziger. Hij werd betaald door de
Spaanse kroon.
In 1492 wilde hij Indi ontdekken, niet door zoals de Portugezen langs Afrika te gaan, maar
naar het westen over de Atlantische Oceaan.
Hij ontdekte verschillende eilanden in het Carabische gebied, maar dacht dat dit Indi was.
Hierdoor worden oorspronkelijke bewoners Indianen genoemd.
Amerika is vernoemd naar Amerigo Verpucci, een andere ontdekkingsreiziger.
Het werelddeel leverde Spanje geen specerijen op, maar wel zilver en goud.
Dit trok andere ontdekkingsreizigers aan, zoals Pizzarro en Cortez. Hierdoor werden de
Indiaanse volken slecht behandeld. In korte tijd verdwenen deze volken als de Incas in Peru
en Azteken in Mexico.
In Amerika werden niet eerder bekende gewassen verbouwd als:
- Aardappelen
- Tomaten
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
- Cacao
- Mais
- Tabak
Karel V (de vijfde)
Het Habsburgse rijk was in 1500 in Europa een groot rijk met als leider Karel V (de vijfde)
tussen 1519-1555. Karel V was de kleinzoon van Maria van Bourgondi en Maximiliaan van
Oostenrijk en werd geboren in Gent.
Karel V werd vorst van:
- Nederland
- Belgi
- Oostenrijk
- Delen van Itali
- Delen van Midden-Europa
- Spanje
- Het Duitse rijk
- Amerika.
Hij voerde net als de Bourgondirs een centralisatiepolitiek. Hij bestuurde zijn rijk vanuit
Brussel.
In 1548 maakte hij de Nederlanden los van het Duitse rijk.
Tijdens zijn regeerperiode ontstonden problemen in de christelijke kerk. Dit kwam door
kerkhervormer Maarten Luther.
Hij :
- Schreef 95 bezwaren tegen de bestaande kerk.
- Hij keerde zich tegen de kerkelijke hirarchie (paus, bisschop, priester).
- Hij wilde dat de Bijbel in volkstaal werd geschreven.
- Hij was tegen het afkopen van zonden.
Een andere kerkhervormer was Fransman Johannes Calvijn. Zijn ideen kregen meer
aanhangers dan Luther. Een belangrijk punt van hem was, de predestinatieleer (wie is
uitverkoren?).
Karel V probeerde steng op te treden tegen dit soort (contrareformatie). Ze werden als
ketters op de marktpleinen van steden en dorpen verbrand.
In 1555 trad Karel V af. Dit was bijzonder, want meestal regeerden vorsten tot hun dood. De
reden was dat hij tevergeefs strijd had gestreden tegen de kerkhervormers.
Hij verdeelde zijn rijk tussen zijn broer en zoon Filips ll.
Filips ll
Filips ll werd koning van Spanje, Amerika en heer van Nederland.
Na een paar jaar trok Filips weg uit Brussel en ging zijn rijk vanuit Spanje besturen.
De spanning in Nederland liep toe doordat:
- Hij Nederland als onderdeel van Spanje zag.
o Hij nam besluiten buiten de adel om, hierdoor ontstond ontevredenheid van
de adel.
- Hij accepteerde alleen de katholieke godsdienst.
o Protestantse burgers werden ter dood veroordeeld.
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
- De economie verslechterde.
o Werkeloosheid nam toe, mensen leden honger.
Zijn zus bleef achter om Nederland te besturen. Ze kreeg hulp van verschillende edelen:
- Willem van Oranje
- De graaf van Egmond
- De graaf van Hoorne
De protestanten
De protestanten hadden geen eigen kerk en hielden hun bijeenkomsten vaak in open lucht
(Hagenpreken).
In augustus 1566 begonnen in Vlaanderen protestanten het interieur van kerken te vernielen
(Beeldenstorm). Zo wilden ze de kerk beschikbaar maken voor ieder geloof, zonder beelden.
De Beeldenstorm verspreidde zich naar andere Nederlandse gebieden.
Filips ll reageerde fel hierop.
Hij stuurde Alva met een Spaans leger naar de Nederlanden om het gezag te herstellen. Veel
mensen zijn uit angst gevlucht naar Engeland. Zij vielen vanuit daar Spaanse schepen aan
(Watergeuzen).
Alva liet de graaf van Egmond en Hoorne gevangennemen, zij werden in Brussel in het
openbaar onthoofd.
Verder richtte Alva een nieuwe speciale rechtbank op tegen de Beeldenstorm en liet hij
nieuwe belastingen heffen.
Prins Willem van Oranje-Nassau, leider van de Opstand
Willem van Oranje (Willen de Zwijger), werd in 1533 geboren in het kasteel Dillenbrug te
Nassau (Duits). Op 11 jarige leeftijd kreeg hij door een erfenis het prinsdom Oranje.
Hij groeide op aan het hof van Keizer Karel V in Brussel. Dit stelde hem voor een lastig
probleem. Zijn ouders waren aanhangers van Luther (kerkhervormers). Koning Filips ll gaf
hem een belangrijke positie. Hij benoemde hem tot stadhouder van:
- Holland
- Zeeland
- Utrecht
Hij bestuurde deze gebieden namens Filips ll. Deze relatie verslechterde snel, doordat
Willem tegen de kettervervolgingen was.
In 1567 vluchtte hij voor de komst van Alva, naar Nassau. Daar vormde hij een leger met
huursoldaten en trok de Nederlanden binnen (begin Gewapende Opstand). Hij hoopte
samen met de steden het Spaanse leger te verdrijven, maar de steun van die steden bleef
uit.
Op 1 april 1572 hadden de Watergeuzen Den Briel ingenomen. Pas toen kreeg Willem steun
van veel steden.
Prins Willem leidde met doorzettingsvermogen de opstandelingen en werd zo Vader des
Vaderlands van de Noordelijke Nederlanden.
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
Noord Nederland verenigde zich met de Unie van Utrecht om gezamenlijk de strijd tegen
Spanje te voeren, maar Zuid Nederland sloot een akkoord met Spanje en beindigde de
Opstand. Hierdoor ontstond een scheiding tussen Noord en Zuid Nederland.
In 1580 besloot Filips ll een beloning te geven voor de dood van Willem van Oranje. Maar
het volk reageerde hier op met een Plakkaat van Verlatinge. Filips ll werd niet langer gezien
als hun koning.
De beloning van Fillips ll had echter toch succes. Op 10 juli 1584 vermoorde Balthasar
Gerards met pistoolschoten in Delft prins Willem. De zoon van Willem, Maurits, nam de
leiding van de opstand over.
Het ontstaan van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden
Na het afzweren van koning Filips ll konden ze geen geschikte opvolger vinden. In 1588
besloten ze om als republiek verder te gaan.
De Nederlandse Opstand
De Nederlandse Opstand tegen Spanje duurde van 1568 tot 1648 en wordt daarom de 80
jarige oorlog genoemd. Er was een wapenstilstand van 1609 tot 1621 (het Twaalfjarige
Bestand).
Spanje was machtiger dan Nederland, maar voerde ook oorlog met:
- Het Turkse rijk
- Frankrijk
- Engeland
Het lukte de Spanjaarden niet om Leiden en Alkmaar te veroveren.
Strategisch gelegen steden speelden in deze oorlog een grote rol, steden waren
knooppunten van wegen.
Alva moorden de bevolking van veroverde steden uit. Dit gebeurde onder meer in Zutphen
en Naarden.
De Hollandse stad, Amsterdam, bleef in het begin de Spanjaarden steunen. In 1578 kozen ze
toch de kant van Willem van Oranje. Er was vooral veel strijd in de oostelijke en zuidelijke
provincies.
In het begin hadden steden nog bakstenen muren, later werd dit versterkt met
vestingwallen (klei en zand heuvels).
De steden werden verdedigd door de schutterij van burgers, versterkt door huursoldaten uit
het Duitse rijk.
Prins Maurits moderniseerde het leger door nadruk te leggen op training en discipline. Hij
maakte een stripboekje, waaruit soldaten konden leren een wapen te gebruiken.
Een andere manier van denken (geloof en wetenschap)
Aan het einde van de middeleeuwen ontstond een meer kritische houding vanuit de
gedachte dat de mens van God de mogelijk had gekregen om zaken zelf te onderzoeken
(Renaissance, wedergeboorte). De Renaissance ontstond in Itali en verspreidde zich rond
1500 over West-Europa.
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
Humanisme werd steeds bekender (filosofische stroming). Hun ideaal was een mondige,
verdraagzame en ontwikkelde mens. Een belangrijke Nederlandse humanist was Desiderius
Erasmus uit Rotterdam. Hij wilde dat de bijbel werd vertaald in eigen taal.
Copernicus (een Poolse wis- en sterrenkundige) publiceerde in 1543 een wiskundige theorie
dat de planeten niet om de aarde draaien, maar om de zon. Hij kon zijn theorie niet
bewijzen, maar inspireerden anderen om hier onderzoek naar te doen. Galileo Galilei
(Italiaanse sterrenkundige) kwam met dit bewijs door het gebruik van een telescoop.
Boekdrukkunst
Boekkrukkunst werd in 1455 uitgevonden door Johannes Gutenberg uit Mainz. Zo kon kennis
makkelijk verspreid worden. Er verschenen kaarten van ontdekte gebieden in Afrika, Azi en
Amerika.
Bronnen
- Het Nederlandse volkslied, het Wilhelmus.
- Geschreven en gedrukte boeken (reisverslag van Columbus).
- Schilderkunst met rijke burgers i.p.v. religie.
- Meubelen en wapens
6 Tijd van regenten en vorsten
Nieuwe geschiedenis: 1600-1700
De Gouden Eeuw
Holland beleefde de Gouden Eeuw tijdens de 80 jarige oorlog. In Holland werd namelijk niet
gevochten, zodat de economie kon groeien. Holland werd zo welvarend door de handel met
landen rond de Oostzee.
Vooral Amsterdam, dit kwam door:
- Antwerpen (grootste havenstad Zuid-Nederland) werd veroverd door de
Spanjaarden.
o De Republiek sloot de rivier de Schelde af. Kooplieden, ambachtslieden en
kunstenaars verlieten Antwerpen en trokken naar bijv. Amsterdam
(belangrijkste handelscentrum van West-Europa.
- De Fluit, een efficint schip werd gebruikt.
o Met een kleine bemanning en veel vracht.
- Uitstekende infrastructuur
o Vooral via rivieren en trekvaarten (waren speciaal gegraven).
o Een trekschuit werd door een paard getrokken. Via een vaste dienstregeling.
- Windmolens werden op grote schaal gebruikt
o Goederen werden bewerkt.
o De Zaanstreek werd een industriegebied van honderden windmolens.
- Wisselbank Amsterdam 1609
o Financile centrum van de wereldhandel.
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
De economische bloei trok tienduizenden immigranten aan. Dit waren goedkope
arbeidskrachten en scheepslieden.
Mensen die geen werk hadden leefden vaak in armoede. Voor hen werden
liefdadigheidsinstelling opgericht door een kerk- of stadsbestuur.
Bijna elke stad had een oude mannen- en vrouwenhuis. Er waren weeshuizen voor
ouderloze kinderen en gasthuizen voor zieken.
Bedelaars en zwervers werden opgesloten in het spin- of rasphuis. Zij moesten onder dwang
werken.
In het Oosten en Zuiden merkten ze niks van de welvaart in het Westen.
Bloei van architectuur, kunst en wetenschap
Het meeste geld werd verdiend door kooplieden, zij lieten herenhuizen bouwen langs de
grachten. Zij verlieten in de zomer de stad en trokken naar hun buitenhuizen langs de Amstel
en de Vecht. Een reden waren de stinkende grachten, er was geen riolering.
17e eeuwse achitectuur:
- Amsterdamse grachtengordel met trap-, hals-, lijst-, en klokgevels.
- Stadhuis Amsterdam
Koopmanshuizen werden ingericht met wand- en plafondschilderingen en schilderijen. Er
was veel werk voor schilders. Bekende waren:
- Frans Hals
- Johannes Vermeer
- Jan Steen
- Rembrandt
Er was veel geld beschikbaar voor wetenschappelijke onderzoeken. Voorbeelden:
- Familie Blaeu
o Kaarten, globes en atlassen van
- Christiaan Huygens
o Telescopen
o Slingeruurwerk voor klokken
- Anthonie van Leeuwenhoek
o Microscopen
Turfwinning en droogmakerijen
Hollands-Utrechtste veengebieden waren belangrijk. De plantenresten werden gedroogd tot
turven (blokken gedroogd veen). Deze werden gebruikt als brandstof en voor zout. Door de
turfwinning ontstonden meren, dit werden bedreigingen voor bewoners.
Amsterdammers gingen het droogleggen (droogmakerij) met windmolens. Er werd om het
meer een ringvaart gegraven met een ringdijk. Ze hoopten nieuwe landbouwgrond te
krijgen.
De grootste droogmakerij is de Beemster 1612. Ook Schermer, Purmer en Wormer.
De Verenigde Oost-Indische Compagnie VOC
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
Portugal was een belangrijke tegenstander van de Republiek geworden, omdat de koning
van Spanje ook de koning van Portugal werd.
In 1596 maakten De Houtman en Keyser (Hollandse ontdekkingsreizigers) de zeereis langs
Afrika naar Indi. Ze maakten gebruik van spionnen die de Portugese vestiging daar hadden
bezocht. Vervolgens veroverde Holland voor een groot deel Portugese bezittingen in Azi,
Amerika en Afrika.
Holland was niet meer afhankelijk van Portugal voor Aziatische producten.
In de winter van 1597 probeerde Willem Barentsz een noordelijke route te volgen, die
mislukte. Zijn schip liep vast in het ijs bij Nova Zembla. Het werd gezien als Hollandse durf en
ondernemingsgeest.
VOC
Holland zag dat bij de Aziatische handel Hollandse en Zeeuwse kooplieden moesten
samenwerken. In 1602 werd de VOC opgericht. Kooplieden uit:
- Amsterdam
- Rotterdam
- Middelburg
- Hoorn
- Enkhuizen
- Delft
Werkten samen.
De VOC:
- Alleenrecht om met Azi handel te drijven.
- Eerste bedrijf dat aandelen uitgaf die iedereen kon kopen.
- Eigen schepen, scheepswerven, een leger, forten en handelsposten.
- Belangrijke vestiging Batavia (Djakarta, Indonesie Java).
- Handel in specerijen
o Peper
o Kruidnagel
o Kaneel
o Nootmuskaat
o Thee, koffie, cacao in de 18 eeuw.
- Verzorgde handelsverkeer tussen Aziatische landen.
- Hadden een eilandje voor de Japanse kust om handel te drijven. (Japan weigerde
verder toegang van iedereen).
De West-Indische Compagnie WIC
In 1621 werd na succes van de VOC, de WIC opgericht.
De WIC:
- Alleenrecht om met Amerika handel te drijven (West Indi).
- Kaapvaart was een belangrijke activiteit.
o Piet Hein (belangrijke kaper). Hij veroverde in 1628 veel Spaanse Zilvervloten
die zilver vanuit Zuid-Amerika naar Spanje vervoerden.
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
o Het geld werd gebruikt om de stad s-Hertogenbosch van de Spanjaarden te
veroveren.
- Belangrijke kolonie Nieuw-Nederland
o Op eiland Manhattan.
o Er werd gehandeld in huiden van pelsdieren (bevers).
o De kolonie ging later verloren aan Engelsen (New-York).
- 1634 werd Curaao veroverd van Portugezen, een deel van Brazili kwam ook in
handen van de Republiek.
o Bij Braziliaanse kolonin werden door de Portugezen slaven gebruikt op
suikerrietplantages. De WIC nam dit na verovering over.
o Toen Braziliaanse kolonin weer verloren gingen, verplaatsen ze de slaven
naar het gebied langs de Surinamerivier.
- Slavenhandel werd de belangrijkste activiteit van de WIC
De handel van Afrikaanse slaven staat bekend als de Driehoekshandel of Driehoeksvaart:
1. Ruilgoederen vanuit Nederland naar Ghana (Slavenkust).
a. Zij werden door vorsten geruild voor Afrikaanse slaven die gevangen waren
genomen tijdens veroveringstochten van de Ashantis.
2. De slaven werden naar Brazili en later Suriname en de Antillen vervoerd.
a. Ze moesten werken op plantages met rietsuiker, tabak, cacao of katoen.
3. De suiker werd naar Nederland verscheept en vanuit daar weer verder verkocht in
Europa.
Het ontstaan van een wereldeconomie
Door de VOC en de WIC werden allerlei landbouwgewassen overgebracht en aangeplant.
In Amerika:
- Aardappelen (bevorderde de bevolkingsgroei. Voedzaam en goedkoop)
- Tomaat
- Tabak
- Mais
- Cacao
- Rubberbomen
Ook werd in Amerika veeteelt mogelijk met:
- Varkens
- Runderen
- Paarden
- Schapen
In Azi:
- Suikerriet
- Koffie
- Katoen
Door de wereldeconomie, verspreidde ook ziektes.
Veel Indianen stierven aan ziekten als de mazelen en de waterpokken. Europeanen en
Afrikanen gingen hier niet aan dood, omdat hun immuunsysteem eraan gewend was.
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
De Trans-Atlantische slavenhandel ontstond in Amerika. Europeanen waren niet bestand in
werken in het warme klimaat. Ze brachten Afrikaanse slaven over naar de Atlantische
Oceaan.
De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden
De Republiek ontstond toevallig tijdens de opstand tegen Spanje in 1588. Toen ze Filips ll
hadden afgezworen. Ze konden geen nieuwe vorst vinden.
Regenten (kleine groep burgers, kooplieden) speelden een rol in het bestuur.
Elke provincie (gewest) had zijn eigen bestuur, Statenvergadering. De staten vergaderden in
de provinciehoofdstad. Zij stuurden vertegenwoordigers naar Den Haag (de Staten-
Generaal).
Drenthe hoorde wel bij de Republiek, maar had geen vertegenwoordigers.
De later veroverde gebieden Brabant en Limburg werden als Generaliteitslanden bestuurd,
zij hadden ook geen vertegenwoordigers.
In de Staten-Generaal moest iedereen het uiteindelijk met elkaar eens zijn (consensus).
Daarom duurde het soms lang. De reis zelf naar Den Haag duurde ook erg lang vroeger.
Er werd voornamelijk vergaderd over: Oorlog of vrede? Andere besluiten werden door de
provincies zelf genomen.
Elke provincie had een eigen leger dat door de stadhouder werd geleid. Willem van Oranje-
Nassau was stadhouder, behalve van Friesland en Groningen.
Holland was de rijkste en dichtbevolkte provincie en had andere belangen dan de andere
provincies. Hierdoor ontstond onderlinge wantrouw.
Politieke en religieuze crisis binnen de Republiek
Tijdens de wapenstilstand vroegen ze zich af of ze verder oorlog gingen voeren tegen Spanje
of dat ze vrede zouden sluiten. Holland wilde vrede voor de handelsbelangen. De andere
provincies wilde verder met oorlog.
De stadsbesturen wilde een kerk die voor zoveel mogelijk mensen een beperkte rol speelde
in de samenleving (de rekkelijken).
Er ontstond ook een radicale stroming. Zij wilde de kerk juist boven de staat plaatsen (de
preciezen).
De rekkelijke Johan van Oldenbarnevelt, de raadspensionaris van Holland en de precieze
prins Maurits stonden in dit conflict tegenover elkaar. Maurits zag Oldenbarnevelt als
aanstichter van onrust en onthoofde hem in 1619 op het Binnenhof in Den Haag.
Hugo de Groot werd ook gezien als hoofdrolspeler in dit conflict en werd tot levenslange
gevangenisstraf veroordeeld en opgesloten in Slot Loevestein. Hij ontsnapte na 2 jaar door
zich te verstoppen in een kist met boeken. Hij was ook bekend om zijn rechtsgeleerde
(internationaal recht, oorlogs- en volken recht).
Vrede met Spanje, oorlog met Engeland
In 1648 werd de vrede van Munster gesloten. De rivier de Schelde (toegangsweg
Antwerpen), bleef afgesloten.
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
Tussen 1650-1672 raakte de Republiek 3 keer in oorlog met Engeland. Dit werd vooral op
zee uitgevochten. De Engelse oorlogsvloot was sterker, maar toch haalde ze successen.
Lodewijk XIV, een koning met absolute macht
De Franse koning Lodewijk XIV (de 14e) 1638-1715 vergrote zijn macht ten koste van de adel
door centralisatiepolitiek. Hij zag zichzelf als vorst die boven de wet stond en als
vertegenwoordiger van god.
Hij had bekwame adviseurs die hem ondersteunden. Hoge edellieden gaf hij een hofleven in
het paleis in Versailles, buiten Parijs. Zodat zij minder politieke invloed hadden.
Lodewijk voerde regelmatig oorlog met buurlanden. Hij vormde een bondgenootschap.
Het Rampjaar 1672
In 1672 werd de Republiek aangevallen door een bondgenootschap:
- Frankrijk
- Engeland
- Munster
- Keulen
Lodewijk wilde een einde maken aan de welvaart van de Republiek.
De machtigste man was toen Johan de Witt (raadspensionaris), omdat ze in 1650 hadden
besloten zonder stadhouder door te gaan. 1650-1672 wordt daarom het Stadhouderloze
Tijdperk genoemd. Johan kreeg de schuld van het Rampjaar. Hij wilde de vrede bewaren
voor de handelsbelangen.
Willem van Oranje lll werd tijdens het Rampjaar benoemd tot stadhouder. Door aanhangers
van Willem werd Johan vermoord.
De Republiek overleefde dit rampjaar, doordat Engeland en Frankrijk met elkaar ook oorlog
gingen voeren. Daarnaast werd het leger goed bestuurd. Gebieden werden onderwater
gezet (Hollandse Waterlinie). De rest werd verdedigd door vestingwerken.
Willem lll werd in 1689, dankzij het huwelijk met de Engelse prinses Mary, koning van
Engeland. Hij leidde bondgenootschappen tegen Frankrijk.
Een dominante, maar tolerante kerk
De Nederduits Gereformeerde kerk speelde in de Republiek een grote rol. Alleen leden van
deze kerk konden belangrijke functies krijgen.
Zij vonden dat iedereen de Bijbel moest kunnen lezen. De Staten-Generaal gaf de opdracht,
vandaar de naam Statenvertaling of Statenbijbel.
De Bijbel werd een belangrijk middel voor het ontwikkelen van de Nederlandse taal.
De Rooms-katholieken vormden 1/3, zij werden als 2e ranks gezien. Ook waren zij al hun
kerken aan de protestanten kwijtgeraakt. Ze mochten wel woningen en schuren ombouwen
tot kerken (schuilkerken).
Joden vormden 10%, zij mochten ook geen lid worden van een gilden. Zij mochten wel
synagogen bouwen (voorbeeld: Portugees-Isralitische synagoge Amsterdam).
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
De Republiek was een tolerant land. Er werden boeken geschreven die in andere landen
verboden waren. Filosoof Baruch de Spinoza schreef een boek over de beste vorm van
bestuur, vrijheid van denken en religie. Hij publiceerde dit pas na zijn dood.
Bronnen
- Archieven van de WIC en VOC
- Reisverslagen van zeelieden (overwintering Nova Zembla)
- Reisverslag van schipper Bontekoe
- Literaire werken door
o Joost van den Vondel
o P.C. Hooft
- Kaarten
- Bouwwerken
o Koopmanswoningen
o Vestingwallen
- Voorwerpen en antieke meubelen
- Archeologische vondsten in scheepswrakken
7 Tijd van pruiken en revoluties
Nieuwe geschiedenis: 1700-1800
Het einde van de economische bloei
De Hollandse en Zeeuwse handel kreeg last van concurrentie van Engeland en Frankrijk.
Amsterdam verloor haar positie als belangrijkste handelscentrum.
Hierdoor werd het minder aantrekkelijk om in de Republiek te gaan vestigen. Kooplieden
families hadden hier weinig last van. Zij gingen investeren in Engelse en Franse handel.
De levensstijl van kooplieden families was sterk op Frankrijk gebaseerd:
- Architectuur
- Meubels
- Kleding
- Taalgebruik
- Pruiken
- Tuinen naar Frans ontwerp
Overzeese producten kwamen in trek:
- Snuif- en pijptabak
- Koffie
- Thee
- Cacao
De Patriottenbeweging
Kleine kinderen uit regentenfamilies kregen een fors salaris. Het feitelijke werk werd dan
gedaan door ondergeschikten voor een laag loon.
De burgers vonden het een corrupt bestuur en begonnen de Patriottenbeweging.
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
Ze wilden een democratisch bestuur met een volksvertegenwoordiging.
De burgers begonnen een schutterij naar voorbeeld van die in de Gouden Eeuw. Hierdoor
dreigde er een burgeroorlog te komen.
Op 28 juni 1787 werd de echtgenote van stadhouder Willem V, Wilhelmina, in haar koets
tegengehouden door de Patriotten. Ze vond dat Willem V niet genoeg deed tegen de
Patriottenbeweging. De broer van Wilhelmina, de koning van Pruisen, herstelde het gezag
van de stadhouder. Veel Patriotten vluchtten het land uit naar Frankrijk.
De Franse Revolutie
In 1789 wilde koning Lodewijk XVI de belastingen verhogen. De burgers eisten in ruil meet
invloed op het bestuur. De vertegenwoordigers van de burgerij riepen zich uit tot de
Nationale Vergadering. De onrust die hier ontstond (zoals de bestorming van de
gevangenis Bastille in Parijs op 14 juli 1789) leidde tot de Franse Revolutie.
De Revolutionairen kwam ook met een Verklaring van de Rechten van de Mens en de
Burger. De macht van de koning werd beperkt met een grondwet. Frankrijk werd een
Republiek.
In 1793 werd de koning in het openbaar onthoofd. Duizenden leden van de adel werden ook
onder de guillotine (valbijl) gedood. Ook de revolutionairen werden gedood, zij waren
verdeeld in radicalen en gematigden.
De Bataafse Republiek
In 1795 trok het Franse leger met de Patriotten de Republiek binnen om revolutionaire
idealen te verspreiden. Willem V vluchtte het land uit en de Patriotten namen het bestuur
over. Dit noemen ze de Bataafse Revolutie.
De naam wees naar de Bataven, een Germaanse stam die in 69 tegen de Romeinen in
opstand kwamen voor hun vrijheid.
Het democratisch proces verliep net als in Frankrijk met veel problemen. Vanaf 1800 namen
de Fransen het bestuur weer over.
De Bataafse Republiek zorgden voor modernisering:
- Gilden werden afgeschaft.
- In 1798 kwam er de eerste grondwet.
o Vrijheid van godsdienst
- Veel aandacht voor onderwijs, spelling
De Verlichting
Een filosofische stroming.
Verlichting komt van het bevrijden uit de duistere toestand van de vorst en de kerk.
Filosofen die in salons hun ideen deelden:
- Montesquieu
o Boek over beperken macht vorst. Trias Politica.
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
o Zijn idee werd in 1787 in de VS als eerst toegepast in een grondwet. (Na de
Franse revolutie werd Frankrijk in 1789 het 1e land die machten scheiden).
- Rousseau
o Boek over opvoeding
o Boek over bestuur
- Voltaire
- Eise Eisinga
o Planetarium, botsing planeten onmogelijk
Afschaffing slavenhandel (abolitionisme)
In Engeland nam de weerstand tegen slavenhandel toe. Dit kwam voort uit een christelijke
beweging, de Quakers. In 1808 werd de slavenhandel in Engeland afgeschaft en in 1834 de
slavernij.
Ook kwam de afschaffing voort uit de verlichtingsidealen over de rechten van een mens.
In Frankrijk werd de slavernij afgeschaft na de revolutie, maar door Napoleon opnieuw
ingevoerd.
Bronnen
- Pamfletten van Patriotten
- Literaire werken
- Publicaties filosofen
- Kledingstukken
- Werk van Eise Eisinga
8 Tijd van burgers en stoommachines
Nieuwste geschiedenis: 1800-1900
Late industrialisatie van Nederland
In Engeland begon in 1780 de Industrile Revolutie. Bijna 80 jaar later ook in Nederland.
Economische crisis tijdens de Franse tijd
Engeland veroverde verschillende handelsposten van de inmiddels opgeheven VOC. In 1806
volgde een nieuwe klap, Napoleon verbood de handel met Engeland (Continentaal Stelsel).
Verbetering infrastructuur
Na het vertrek van de Fransen in 1813, werd het Koninkrijk der Nederlanden opgericht met
Koning Willem l (koning-koopman). Hij liet veel kanalen graven die verbonden waren met de
zee.
Op 20 september 1839 werd de eerste spoorlijn in Nederland geopend. Met
stoomlocomotief De Arend.
Rond 1880 lagen er spoorbruggen over de grote rivieren. Zo werd Noord en Zuid met elkaar
verbonden. Het land kreeg een uniforme spoortijd.
De Industrile Revolutie
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
In Engeland ontstond de Industrile Revolutie door de stoommachines van James Watt. De
eerste stoommachines werden al in 1712 gebruikt om mijnen droog te pompen. De nieuwe
van James kon als mechanische spinmachine en mechanische weefgetouw gebruikt worden.
Massaproductie werd mogelijk.
Belangrijke grondstoffen waren ijzererts (staal) en steenkool (erts smelten, brandstof).
In Zuid-Limburg zat steenkool in de grond. Verder kwam er in Nederland geen steenkool of
ijzererts voor.
In 1852 werden stoomgemalen ingezet om het Haarlemmermeer droog te leggen. Dit
dreigde te overstromen.
In de 2e helft van de 19e eeuw kwam de Industrile Revolutie in Nederland op gang.
Nederland ging meer profiteren van zijn ligging ten opzichte van het Ruhrgebied in
Duitsland.
Rotterdam kreeg een nieuwe verbinding, de Waterweg.
Amsterdam kreeg een nieuwe verbinden via het Noordzeekanaal met zee.
Egypte groef het Suez-kanaal, waardoor de zeeroute naar Azi werd ingekort.
Rond 1860 vervingen veel stoomschepen de zeilschepen.
Aan het einde van de 19e eeuw kwam er een versnelling van de revolutie door elektriciteit
en er ontstond ook een chemische industrie (kunstmest). Uitgestrekte woeste grond
(heideveld, veengebieden) werden ontgonnen voor de landbouw.
De groei van steden
De bevolking groeide in 1860 snel. Steden raakte overbevolkt en dit had gevolgen voor de
gezondheid. TBC, Tyfus en Cholera maakte veel slachtoffers.
Dankzij rioleringen kwamen deze ziektes minder voor.
Na 1874 werden de 17e -eeuwse vestingwallen rond de steden gesloopt. Vuilophaaldiensten
en openbaar vervoer werden ingezet.
Rond 1880 werd de gloeilamp uitgevonden. Rond 1900 verscheen straatverlichting en
kwamen er elektrische trams.
Het Cultuurstelsel in Nederlands-Indi
De invoering van het Cultuurstelsel (bevolking van Nederlands-Indi dwingen producten te
verbouwen voor de wereldmarkt en verkopen voor een vaste lage prijs) leidde tot
uitbarsting van de Indische bevolking.
Eduard Douwes Dekker schreef in 1859 onder de schuilnaam Multatuli een boek met als titel
Max Havelaar (koffieveilingen der Nederlandsche Handelmaatschappij). Het boek was een
aanklacht. Het cultuurstelsel werd afgeschaft, maar dit veranderde de situatie niet. Het
veranderde alleen voor Europese ondernemers die de mogelijkheid kregen om zelf een
landbouw bedrijf te beginnen in Indi.
Imperialisme
Gedownload van Knoowy - Upload jouw eigen documenten en verdien geld
Imperalisatie (macht krijgen door andere gebieden te veroveren). Vooral Frankrijk en Groot-
Brittanni vormden grote koloniale rijken. Dit had verschillende motieven:
- Economische motieven
o Grondstoffen
- Nationalistische motieven
o Nationale trots
- Idealistische motieven
o Europese superioriteit, verspreiden van geloof
Nederlands belangrijkste kolonie was Nederlands-Indi. Met het belangrijkste eiland Java,
hoofdstad Batavia (nu Djakarta). Nederland wilde het hele Indonesische rijk in handen
krijgen. Een bloederige oorlog in Atjeh, Bali en Lombok zijn voorbeelden. Rond 1900 bleek
Nederlands-Indi rijk aan de grondstof aardolie.
Suriname, afschaffing van de slavernij
Op 1 juli 1863 werd in Nederland de slavernij afgeschaft.
Slaveneigenaren kregen een vergoeding voor het verlies van hun slaven. De slaven zelf
kregen echter niks. Vervolgens werden de slaven als goedkope arbeiders ingezet. Deze
contractarbeiders kwamen uit Nederlands-Indi, China en India. Hun nakomelingen samen
met de Indianen vormen de bevolking van Suriname. Ook de mensen die in Noord- en Zuid-
Amerika leven van Afro-Amerikaanse afkomst zijn afstammelingen van slaven.
Napoleon Bonaparte
In 1799 kreeg Napoleon in Frankrijk de macht. Hij maakte een einde aan de Franse Revolutie
en de Bataafse republiek. Nederland werd een koninkrijk. Het koninkrijk Holland met
Lodewijk Napoleon (broer), na 4 jaar werd Nederland toch deel van Frankrijk. In 1806 liet
Napoleon Bonaparte zich tot keizer kronen. Hij veroverde grote delen van Europa. In 1812
mislukte het om Rusland te veroveren. Het lukte wel om Moskou te veroveren, maar die
stad stond in brand. Een 2e poging mislukte ook door de strenge winter in Rusland. Veel
soldaten overleefden het niet.
Een jaar later werd Napoleon gevangen genomen op het eiland Elba (kust Itali). In 1815
ontsnapte hij. Bij Waterloo (Brussel) werd Napoleon definitief verslagen door de Engelse,
Pruisisc

Antwoord rapporteren